Η πανδημία της COVID-19 άλλαξε πολλά στον τρόπο που ζούμε. Ένα από τα λιγότερο συζητημένα, αλλά ίσως σημαντικότερα, ήταν ότι για πρώτη φορά δισεκατομμύρια άνθρωποι στερήθηκαν κάτι που θεωρούσαν αυτονόητο: μια αγκαλιά, ένα χάδι στον ώμο, ένα κράτημα χεριού, μια αυθόρμητη χειραψία.

Σήμερα, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι συνέπειες αυτής της παρατεταμένης έλλειψης ανθρώπινης επαφής ήταν πολύ βαθύτερες απ’ όσο φανταζόμασταν.

Αυτό που μέχρι πριν από λίγα χρόνια αντιμετωπιζόταν κυρίως ως μια συναισθηματική ανάγκη, εξελίσσεται πλέον σε έναν από τους πιο ενδιαφέροντες τομείς της νευροεπιστήμης.

Το ανθρώπινο άγγιγμα φαίνεται ότι αποτελεί έναν πανίσχυρο βιολογικό μηχανισμό, ο οποίος ρυθμίζει το στρες, ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα, βελτιώνει την ψυχική υγεία και ενδεχομένως συμβάλλει ακόμη και στη μακροζωία.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει πλέον τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση ως σημαντικούς παράγοντες κινδύνου για τη δημόσια υγεία, ενώ ολοένα και περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι η κοινωνική σύνδεση αποτελεί εξίσου σημαντικό παράγοντα υγείας με τη σωστή διατροφή, την άσκηση και τον ποιοτικό ύπνο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) επισημαίνει, επίσης, ότι η ψυχική και κοινωνική ευεξία αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της συνολικής υγείας.

Η πανδημία αποκάλυψε αυτό που οι επιστήμονες υποψιάζονταν εδώ και χρόνια

Πριν από την πανδημία, οι περισσότερες μελέτες γύρω από τη λεγόμενη «στέρηση αφής» (touch deprivation ή skin hunger) αφορούσαν κυρίως ηλικιωμένους που ζούσαν μόνοι ή ασθενείς σε μονάδες μακροχρόνιας φροντίδας.

Η COVID-19, όμως, δημιούργησε ένα πρωτοφανές παγκόσμιο «φυσικό πείραμα». Ξαφνικά, εκατομμύρια παιδιά, έφηβοι και νέοι ενήλικες στερήθηκαν για μήνες (και σε ορισμένες περιπτώσεις για περισσότερο από δύο χρόνια) τη φυσική επαφή με φίλους, συμμαθητές και συνομηλίκους.

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η παρατεταμένη κοινωνική απομόνωση επηρέασε ουσιαστικά την κοινωνική ανάπτυξη μιας ολόκληρης γενιάς νέων ανθρώπων.

Η Δρ. Katalin Gothard, καθηγήτρια Φυσιολογίας και Νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, υποστηρίζει ότι εξακολουθούμε να υποτιμούμε τη σημασία της φυσικής επαφής στην ανάπτυξη του ανθρώπινου εγκεφάλου: «Όσοι στερήθηκαν αυτές τις εμπειρίες φαίνεται ότι πλήρωσαν ένα μακροπρόθεσμο τίμημα».

Η ίδια διαπιστώνει καθημερινά τις συνέπειες στους φοιτητές της. Όσοι πέρασαν τα πιο κρίσιμα χρόνια της εφηβείας τους σε καραντίνα εμφανίζουν μεγαλύτερη δυσκολία στη συνεργασία, στη δημιουργία στενών φιλικών σχέσεων και ακόμη και στις μικρές καθημερινές εκδηλώσεις οικειότητας, όπως ένα χτύπημα στην πλάτη ή μια αυθόρμητη αγκαλιά μετά από μια επιτυχία.

Οι διαφορές αυτές, όπως επισημαίνει, δεν περιορίζονται στις ακαδημαϊκές επιδόσεις αλλά επηρεάζουν τον ίδιο τον τρόπο κοινωνικής λειτουργίας.

Ο εγκέφαλος είναι «προγραμματισμένος» να δέχεται ανθρώπινη επαφή

Γιατί όμως ένα απλό άγγιγμα μπορεί να έχει τόσο ισχυρή επίδραση; Η απάντηση βρίσκεται βαθιά μέσα στον εγκέφαλο.

Ο άνθρωπος εξελίχθηκε ως ένα εξαιρετικά κοινωνικό είδος. Η επιβίωσή του δεν βασίστηκε αποκλειστικά στη δύναμη ή στην ταχύτητα, αλλά στη συνεργασία, στη φροντίδα των άλλων και στη δημιουργία ισχυρών κοινωνικών δεσμών.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Κλινικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια, James Coan, ο εγκέφαλος εξελίχθηκε θεωρώντας δεδομένη την παρουσία άλλων ανθρώπων. Όταν αυτή η παρουσία απουσιάζει, ενεργοποιούνται μηχανισμοί άγχους.

«Η αφή είναι ένας από τους πιο απλούς και αποτελεσματικούς τρόπους με τους οποίους ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει διαθέσιμη κοινωνική υποστήριξη», εξηγεί.

«Μεταδίδει ασφάλεια, μειώνει την απειλή και βοηθά στη συναισθηματική ρύθμιση. Δεν αποτελεί μια ευχάριστη πολυτέλεια, αποτελεί βασικό μηχανισμό με τον οποίο λειτουργεί ο άνθρωπος από την πρώτη μέχρι πιθανώς την τελευταία ημέρα της ζωής του».

Η «ορμόνη της αγκαλιάς» και το νευρικό σύστημα

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έχει αρχίσει να εξηγεί με αξιοσημείωτη λεπτομέρεια τι συμβαίνει στον οργανισμό όταν δεχόμαστε μια αγκαλιά ή ένα χάδι. Στο δέρμα υπάρχουν εξειδικευμένοι αισθητικοί υποδοχείς, γνωστοί ως C-tactile (CT) ίνες, οι οποίοι ενεργοποιούνται από ένα αργό, ήπιο και συναινετικό άγγιγμα.

Οι υποδοχείς αυτοί στέλνουν σήματα σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με το συναίσθημα και την κοινωνική σύνδεση, προκαλώντας την απελευθέρωση οξυτοκίνης, της λεγόμενης «ορμόνης της αγκαλιάς».

Η οξυτοκίνη:

  • μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης,
  • επιβραδύνει τον καρδιακό ρυθμό,
  • αυξάνει το αίσθημα εμπιστοσύνης,
  • ενισχύει τη δημιουργία κοινωνικών δεσμών,
  • προάγει το αίσθημα ασφάλειας.

Παράλληλα, ενεργοποιείται και το πνευμονογαστρικό νεύρο (vagus nerve), ο βασικός «ρυθμιστής» του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, το οποίο βοηθά τον οργανισμό να περάσει από την κατάσταση συναγερμού στην κατάσταση ηρεμίας.

Σύμφωνα με το National Institutes of Health (NIH), η σωστή λειτουργία του πνευμονογαστρικού νεύρου σχετίζεται με καλύτερη καρδιαγγειακή υγεία, χαμηλότερα επίπεδα φλεγμονής, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στο στρες και καλύτερη ψυχική υγεία.

Μελέτες που δημοσιεύονται στο Nature Reviews Neuroscience επιβεβαιώνουν ότι η ευχάριστη αφή ενεργοποιεί εξειδικευμένα νευρωνικά κυκλώματα τα οποία λειτουργούν διαφορετικά από εκείνα που μεταφέρουν την πληροφορία του πόνου ή της πίεσης, γεγονός που εξηγεί γιατί το στοργικό άγγιγμα προκαλεί τόσο έντονα συναισθήματα ασφάλειας και ανακούφισης.

Η μελέτη του Χάρβαρντ που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τις ανθρώπινες σχέσεις

Εδώ και σχεδόν εννέα δεκαετίες, μία από τις σημαντικότερες επιστημονικές μελέτες στον κόσμο παρακολουθεί τις ζωές εκατοντάδων ανθρώπων.

Πρόκειται για τη Harvard Study of Adult Development, τη μακροβιότερη διαχρονική έρευνα για την ανθρώπινη ευημερία, η οποία ξεκίνησε το 1938 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Το βασικό συμπέρασμά της παραμένει εντυπωσιακά σταθερό: δεν είναι ο πλούτος, ούτε η κοινωνική θέση, ούτε η επαγγελματική επιτυχία που προβλέπουν καλύτερα ποιος θα ζήσει περισσότερο και υγιέστερα. Είναι η ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων.

Η καθηγήτρια κοινωνιολογίας Patricia Thomas θεωρεί ότι η στοργική σωματική επαφή αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων οι στενές σχέσεις προστατεύουν την υγεία: «Η στοργική αφή λειτουργεί ως μορφή κοινωνικής υποστήριξης που μειώνει τον αντίκτυπο του στρες στον οργανισμό», αναφέρει, εξηγώντας ότι στις υγιείς σχέσεις η φροντίδα δίνεται και λαμβάνεται συνεχώς, γεγονός που συνδέεται με καλύτερη υγεία και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής.

Οι ερευνητές του Harvard Study of Adult Development υποστηρίζουν ότι η κοινωνική σύνδεση αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους προγνωστικούς δείκτες υγιούς γήρανσης.

Όταν το άγγιγμα λείπει, ο εγκέφαλος αλλάζει

Η σωματική επαφή δεν είναι απλώς μια ευχάριστη εμπειρία. Όλο και περισσότερες επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι η χρόνια απουσία της μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την ψυχική και σωματική υγεία.

Μετά την πανδημία, οι ψυχολόγοι ανέπτυξαν ακόμη και ειδικά εργαλεία αξιολόγησης της λεγόμενης «στέρησης αφής» (Touch Deprivation Scale), διαπιστώνοντας ότι όσο λιγότερη θετική ανθρώπινη επαφή δέχεται ένα άτομο, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης άγχους, κατάθλιψης και έντονου αισθήματος μοναξιάς.

Ο καθηγητής James Coan είναι κατηγορηματικός: «Η αφή έχει τεράστια σημασία για όλους. Τα παιδιά τη χρειάζονται, αλλά και οι φίλοι, οι σύντροφοι, ακόμη και οι συνάδελφοι. Όταν οι ευκαιρίες για ανθρώπινο άγγιγμα μειώνονται (όπως συμβαίνει στο πένθος, στην ασθένεια ή στην κοινωνική απομόνωση) οι άνθρωποι στερούνται κάτι απολύτως απαραίτητο για την ευημερία τους».

Η διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνεται και από την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), η οποία αναφέρει ότι οι στενές κοινωνικές σχέσεις και η ασφαλής σωματική επαφή λειτουργούν ως «ρυθμιστές» του στρες, μειώνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης αγχωδών διαταραχών και κατάθλιψης.

«Σε 30 χρόνια έρευνας δεν έχω ξαναδεί κάτι τόσο ισχυρό»

Ίσως η πιο εντυπωσιακή επιστημονική παρατήρηση προέρχεται από τη Δρ. Katalin Gothard, η οποία μελετά εδώ και δεκαετίες τη λειτουργία της αμυγδαλής, της περιοχής του εγκεφάλου που επεξεργάζεται τον φόβο, το άγχος και τα συναισθήματα.

Μελετώντας πιθήκους την ώρα που περιποιούνταν ο ένας τον άλλο (μια συμπεριφορά που στους πρωτεύοντες λειτουργεί ως έκφραση κοινωνικού δεσμού) παρατήρησε κάτι που δεν είχε ξαναδεί.

Κατά τη διάρκεια της στοργικής επαφής, η δραστηριότητα της αμυγδαλής μειωνόταν σχεδόν ολοκληρωτικά. «Οι πίθηκοι χαλάρωναν, έκλειναν τα μάτια και βυθίζονταν σε μια κατάσταση απόλυτης γαλήνης», περιγράφει.

Και προσθέτει τη φράση που έχει ήδη προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον στη διεθνή επιστημονική κοινότητα: «Σε περισσότερα από 30 χρόνια έρευνας δεν έχω ξαναδεί ούτε ένα άλλο ερέθισμα που να μειώνει τόσο βαθιά τη νευρωνική δραστηριότητα της αμυγδαλής».

Η παρατήρηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής αποτελεί χαρακτηριστικό εύρημα σε ανθρώπους που πάσχουν από:

  • αγχώδεις διαταραχές,
  • μετατραυματικό στρες (PTSD),
  • κρίσεις πανικού,
  • χρόνιο στρες,
  • κατάθλιψη.

Η Δρ. Gothard εκτιμά ότι η ασφαλής, συναινετική ανθρώπινη επαφή θα μπορούσε στο μέλλον να αποτελέσει συμπληρωματικό θεραπευτικό εργαλείο σε αρκετές ψυχικές διαταραχές.

«Η ευχάριστη αφή, ιδιαίτερα από έναν άνθρωπο που εμπιστευόμαστε, φαίνεται να απενεργοποιεί την κατάσταση συνεχούς επιφυλακής του εγκεφάλου», σημειώνει.

Η μοναξιά δεν είναι συναίσθημα. Είναι παράγοντας κινδύνου

Τα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν τη μοναξιά με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζουν το κάπνισμα, την παχυσαρκία ή την υπέρταση.

Η ολοένα μεγαλύτερη κοινωνική απομόνωση θεωρείται πλέον πρόβλημα δημόσιας υγείας. Σύμφωνα με τη νέα διεθνή πρωτοβουλία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Κοινωνική Σύνδεση, η κοινωνική απομόνωση σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο:

  • καρδιαγγειακών νοσημάτων,
  • εγκεφαλικού επεισοδίου,
  • άνοιας,
  • κατάθλιψης,
  • πρόωρου θανάτου.

Ο Δρ. Julian Packheiser, ερευνητής Κοινωνικής Νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο Ruhr-Bochum της Γερμανίας, εξηγεί ότι η στέρηση αφής λειτουργεί με τρόπο παρόμοιο με τη μοναξιά: «Όταν η αφή είναι επιθυμητή αλλά δεν υπάρχει, δημιουργείται μια κατάσταση αντίστοιχη με εκείνη της κοινωνικής απομόνωσης, όπου οι βασικές ανάγκες κοινωνικής σύνδεσης παραμένουν ανεκπλήρωτες».

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές σύγχρονες μελέτες συνδέουν πλέον την κοινωνική απομόνωση με αυξημένους δείκτες φλεγμονής, δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και υψηλότερα επίπεδα κορτιζόλης.

Το άγγιγμα μπορεί να «ηρεμήσει» ακόμη και το σώμα

Οι θετικές επιδράσεις της ανθρώπινης επαφής δεν περιορίζονται στον εγκέφαλο. Έρευνες έχουν δείξει ότι η στοργική, συναινετική αφή μπορεί να:

μειώσει την αρτηριακή πίεση,

βελτιώσει τη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (Heart Rate Variability), έναν από τους σημαντικότερους δείκτες υγείας του αυτόνομου νευρικού συστήματος,

  • μειώσει τα επίπεδα κορτιζόλης,
  • περιορίσει τους δείκτες χρόνιας φλεγμονής,
  • βελτιώσει την ποιότητα του ύπνου,
  • αυξήσει την ανθεκτικότητα απέναντι στο καθημερινό στρες.

Η καλύτερη μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού σημαίνει ότι ο οργανισμός προσαρμόζεται αποτελεσματικότερα στις καθημερινές προκλήσεις, κάτι που οι καρδιολόγοι θεωρούν βασικό δείκτη καλής υγείας.

Σύμφωνα με δημοσιεύσεις στο Frontiers in Psychology, η ήπια ανθρώπινη επαφή συμβάλλει σημαντικά στη φυσιολογική λειτουργία του αυτόνομου νευρικού συστήματος και στη συναισθηματική ρύθμιση.

Το πρώτο «φάρμακο» που γνωρίζει ένα νεογέννητο

Η αξία της αφής είναι ίσως πιο εμφανής αμέσως μετά τη γέννηση. Η πρακτική skin-to-skin contact, η άμεση επαφή δέρμα με δέρμα μεταξύ μητέρας και νεογνού, αποτελεί σήμερα διεθνές πρότυπο φροντίδας.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει η επαφή αυτή να ξεκινά μέσα στην πρώτη ώρα μετά τον τοκετό, καθώς έχει αποδειχθεί ότι:

σταθεροποιεί τη θερμοκρασία του νεογνού,

  • βελτιώνει την αναπνοή,
  • διευκολύνει τον θηλασμό,
  • μειώνει τη θνησιμότητα στα πρόωρα βρέφη,
  • ενισχύει τον δεσμό γονέα–παιδιού.

Αλλά η ανάγκη για ανθρώπινη επαφή δεν σταματά στη βρεφική ηλικία. Ακολουθεί τον άνθρωπο σε κάθε στάδιο της ζωής του. Από το παιδί που αναζητά την αγκαλιά των γονιών του όταν φοβάται, μέχρι τον ηλικιωμένο που ηρεμεί όταν κάποιος του κρατά το χέρι στο νοσοκομείο. Η βιολογία, όπως φαίνεται, δεν αλλάζει ποτέ.

Από το νοσοκομείο μέχρι το τέλος της ζωής: η θεραπευτική δύναμη μιας ανθρώπινης επαφής

Η αξία της αφής δεν περιορίζεται στην καθημερινότητά μας. Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερα νοσοκομεία και δομές φροντίδας ηλικιωμένων ενσωματώνουν τη συναινετική ανθρώπινη επαφή ως συμπληρωματικό μέσο υποστήριξης των ασθενών. Οι επιστημονικές ενδείξεις είναι πλέον ιδιαίτερα ισχυρές.

Έρευνες δείχνουν ότι το απλό κράτημα του χεριού ενός ασθενούς, μια καθησυχαστική επαφή στον ώμο ή μια σύντομη αγκαλιά (όταν φυσικά είναι επιθυμητή) μπορούν να μειώσουν το άγχος πριν από μια επέμβαση, να περιορίσουν την ανάγκη για αναλγητικά και ηρεμιστικά και να βελτιώσουν τη συνολική εμπειρία νοσηλείας.

Η καθηγήτρια Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Purdue, Patricia Thomas, επισημαίνει ότι η σωματική επαφή από το νοσηλευτικό προσωπικό συνδέεται με μετρήσιμα οφέλη.

«Έχουν υπάρξει μελέτες που δείχνουν ότι η σωματική αφή από τους νοσηλευτές σχετίζεται με καλύτερο ύπνο των ασθενών, χαμηλότερη αρτηριακή πίεση και μικρότερα επίπεδα πόνου», αναφέρει.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε αρκετές μονάδες παρηγορικής φροντίδας, αλλά και σε δομές για άτομα με άνοια, εκπαιδεύονται πλέον επαγγελματίες υγείας και φροντιστές ώστε να χρησιμοποιούν τη σωματική επαφή με σεβασμό και συναίνεση, ως εργαλείο ανακούφισης του άγχους και της ανασφάλειας.

Οι μικρές αγκαλιές μπορεί να είναι αρκετές

Είναι εύκολο να υποθέσει κανείς ότι χρειάζονται εκτεταμένες συνεδρίες θεραπευτικού μασάζ για να υπάρξει όφελος. Η επιστήμη, όμως, φαίνεται να λέει κάτι διαφορετικό.

Ο ερευνητής Κοινωνικής Νευροεπιστήμης Julian Packheiser, από το Πανεπιστήμιο Ruhr-Bochum της Γερμανίας, υποστηρίζει ότι ακόμη και σύντομες εκδηλώσεις στοργικής επαφής μπορεί να έχουν σημαντική επίδραση: «Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι δεν χρειάζονται εκτεταμένα μασάζ διάρκειας άνω των δέκα λεπτών. Οι σύντομες αγκαλιές μπορούν να είναι εξίσου ωφέλιμες».

Το συμπέρασμα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι ζουν μόνοι.

Σύμφωνα με διεθνή δημογραφικά στοιχεία, τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά αυξάνονται σταθερά σε Ευρώπη και Βόρεια Αμερική, ενώ αντίστοιχη τάση καταγράφεται και στην Ελλάδα, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η αλλαγή αυτή, σύμφωνα με τους ειδικούς, ενδέχεται να ενισχύσει το αίσθημα κοινωνικής απομόνωσης και να αυξήσει την ανάγκη για ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις.

Μπορεί να βοηθήσει ακόμη και μια… αγκαλιά στον εαυτό μας;

Ίσως η πιο παράδοξη διαπίστωση των τελευταίων ετών αφορά όσους, για οποιονδήποτε λόγο, δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε ανθρώπινη επαφή.

Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι ακόμη και η οπτικοποίηση μιας αγκαλιάς, το να φανταστεί κανείς δηλαδή ότι ένα αγαπημένο πρόσωπο τον κρατά από το χέρι ή τον αγκαλιάζει, μπορεί να ενεργοποιήσει σε έναν βαθμό τους ίδιους νευροβιολογικούς μηχανισμούς που ενεργοποιούνται και κατά την πραγματική επαφή.

Παρόμοια αποτελέσματα έχουν παρατηρηθεί και με άλλες μορφές αισθητηριακής διέγερσης. Η χρήση βαριών κουβερτών (weighted blankets), που εφαρμόζουν ήπια και ομοιόμορφη πίεση στο σώμα, έχει συνδεθεί σε αρκετές μελέτες με καλύτερη ποιότητα ύπνου και μικρότερα επίπεδα άγχους, ιδιαίτερα σε άτομα με αγχώδεις διαταραχές ή αυτισμό. Παράλληλα, η επαφή με κατοικίδια ζώα φαίνεται να μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης και να αυξάνει την έκκριση οξυτοκίνης, προσφέροντας ένα μέρος των ευεργετικών επιδράσεων της ανθρώπινης επαφής.

Οι ειδικοί διευκρινίζουν, ωστόσο, ότι καμία από αυτές τις πρακτικές δεν μπορεί να υποκαταστήσει πλήρως τη ζωντανή, ποιοτική σχέση με έναν άλλο άνθρωπο.

Η αφή είναι πάντα συναινετική και αυτό κάνει όλη τη διαφορά

Παρά τη μεγάλη αξία της ανθρώπινης επαφής, οι επιστήμονες τονίζουν ότι δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους.

Η Δρ. Katalin Gothard υπενθυμίζει ότι η αντίδραση στην αφή επηρεάζεται από τον πολιτισμό, τις προσωπικές εμπειρίες, την οικογενειακή ανατροφή αλλά και από τυχόν τραυματικά βιώματα.

«Για ορισμένους ανθρώπους η αφή είναι κάτι που γίνεται ευχάριστο με τον χρόνο. Για άλλους, θα ήταν προτιμότερο να τους ρίξουν έναν κουβά κρύο νερό παρά να δεχθούν μια αγκαλιά», αναφέρει χαρακτηριστικά. Άτομα που έχουν βιώσει κακοποίηση, βία ή σοβαρό ψυχικό τραύμα μπορεί να αντιδρούν εντελώς διαφορετικά στη σωματική επαφή. Γι’ αυτό και οι ειδικοί χρησιμοποιούν πλέον έναν όρο με ιδιαίτερη σημασία: consensual touch, δηλαδή συναινετική, επιθυμητή ανθρώπινη επαφή.

Η θεραπευτική δύναμη της αφής υπάρχει μόνο όταν συνοδεύεται από αίσθημα ασφάλειας, εμπιστοσύνης και σεβασμού των προσωπικών ορίων.

Το τελευταίο μήνυμα αγάπης που αντιλαμβάνεται ο εγκέφαλος

Ίσως το πιο συγκινητικό εύρημα αφορά τις τελευταίες στιγμές της ζωής. Οι νευροεπιστήμονες πιστεύουν ότι η αίσθηση της αφής είναι μία από τις τελευταίες αισθήσεις που παραμένουν ενεργές, ακόμη και όταν η όραση, η ακοή ή η λεκτική επικοινωνία έχουν σχεδόν χαθεί.

Η Δρ. Gothard το περιγράφει με λόγια που δύσκολα αφήνουν κάποιον ασυγκίνητο. «Το άγγιγμα είναι η τελευταία αίσθηση που μας εγκαταλείπει. Ο εγκέφαλος μπορεί να μην επεξεργάζεται πλέον αυτά που βλέπουμε ή ακούμε, όμως το δέρμα συνεχίζει να μεταφέρει σήματα παρουσίας και αγάπης. Το να κρατάς το χέρι ενός ανθρώπου που πεθαίνει δεν διαφέρει από το να κρατάς το χέρι ενός παιδιού στην καρέκλα του οδοντιάτρου ή μιας γυναίκας την ώρα που γεννά».

Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει ίσως όλη τη σημασία της ανθρώπινης επαφής. Από την πρώτη στιγμή που ένα νεογέννητο τοποθετείται στην αγκαλιά της μητέρας του μέχρι την τελευταία στιγμή που ένας άνθρωπος αποχαιρετά τη ζωή, το άγγιγμα παραμένει ένας από τους πιο βαθιά ριζωμένους τρόπους επικοινωνίας.

Η επιστήμη επιστρέφει σε μια διαχρονική ανθρώπινη αλήθεια

Για δεκαετίες, η ιατρική επικεντρώθηκε στα φάρμακα, στις εξετάσεις, στις επεμβάσεις και στην τεχνολογία. Σήμερα, χωρίς να υποτιμά καμία από αυτές τις κατακτήσεις, στρέφει ξανά το βλέμμα της σε κάτι εξαιρετικά απλό αλλά θεμελιώδες: την ανθρώπινη σχέση.

Οι μελέτες των τελευταίων ετών συγκλίνουν σε ένα κοινό συμπέρασμα. Η ασφαλής κοινωνική σύνδεση και η συναινετική σωματική επαφή δεν αποτελούν απλώς στοιχεία της συναισθηματικής ζωής. Επηρεάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου, του νευρικού συστήματος, του ανοσοποιητικού, της καρδιάς και, τελικά, την ίδια την ποιότητα και τη διάρκεια της ζωής.

Σε μια εποχή όπου η ψηφιακή επικοινωνία κυριαρχεί, αλλά η μοναξιά αυξάνεται, το μήνυμα της επιστήμης είναι σαφές: μια αγκαλιά, ένα κράτημα χεριού ή ένα καθησυχαστικό άγγιγμα από έναν άνθρωπο που εμπιστευόμαστε δεν είναι μια ασήμαντη καθημερινή χειρονομία.

Είναι μια βαθιά βιολογική ανάγκη, που μας συνοδεύει από τη γέννηση έως το τέλος της ζωής και αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς, αλλά συχνά υποτιμημένους, συμμάχους της ανθρώπινης υγείας.