Η λέξη «οστεοπενία» σε μια εξέταση οστικής πυκνότητας μπορεί να προκαλέσει ανησυχία. Όμως, δεν είναι συνώνυμη με την οστεοπόρωση, ούτε σημαίνει ότι ένα κάταγμα είναι προδιαγεγραμμένο. Είναι περισσότερο ένα έγκαιρο προειδοποιητικό σήμα ότι τα οστά έχουν χάσει μέρος της πυκνότητάς τους και ότι τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή για δράση.

«Η οστεοπενία είναι μια προειδοποίηση, όχι μια ισόβια καταδίκη», τονίζει η Cristina Sciavolino-Day, MD. «Δεν σημαίνει ότι η οστεοπόρωση θα είναι η επόμενη που θα εμφανιστεί».

Σύμφωνα με το επικαιροποιημένο ελληνικό Διαγνωστικό και Θεραπευτικό Πρωτόκολλο για την Οστεοπόρωση του Υπουργείου Υγείας, στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και στους άνδρες άνω των 50 ετών ως οστεοπενία χαρακτηρίζεται T-score μεταξύ -1 και -2,5, ενώ τιμή κάτω από -2,5 βρίσκεται στο εύρος της οστεοπόρωσης.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι «έχω οστεοπενία, τι θα πάθω;», αλλά «γιατί χάνω οστική μάζα και τι μπορώ να κάνω από εδώ και πέρα;»

Πρώτο βήμα: Βρείτε γιατί τα οστά χάνουν πυκνότητα

Μια μέτρηση οστικής πυκνότητας αποκαλύπτει πόσο πυκνά είναι τα οστά, όχι απαραίτητα γιατί έχει μειωθεί η πυκνότητά τους. «Το πρώτο βήμα είναι να μάθετε γιατί τα οστά σας λεπταίνουν», εξηγεί η Δρ. Sciavolino-Day. «Η οστεοπενία έχει πολλές αιτίες και η σωστή λύση εξαρτάται από την αιτία».

Η ηλικία αποτελεί σημαντικό παράγοντα, ενώ στις γυναίκες η εμμηνόπαυση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η πτώση των οιστρογόνων επιταχύνει την οστική αποδόμηση και μπορεί να οδηγήσει σε ταχύτερη μείωση της οστικής μάζας.

Υπάρχουν, όμως, και δευτεροπαθείς αιτίες που πρέπει να διερευνηθούν:

  • ενδοκρινικές διαταραχές,
  • προβλήματα απορρόφησης,
  • ορισμένες χρόνιες παθήσεις και
  • φάρμακα που επηρεάζουν τον οστικό μεταβολισμό.

Το ελληνικό πρωτόκολλο του Υπουργείου Υγείας αναγνωρίζει επίσης το κάπνισμα και παθήσεις όπως:

  • η ρευματοειδής αρθρίτιδα,
  • το σύνδρομο Cushing,
  • ο σακχαρώδης διαβήτης και
  • η σοβαρή ΧΑΠ

μεταξύ των παραγόντων που σχετίζονται με απώλεια οστικής μάζας ή αυξημένο κίνδυνο κατάγματος.

Γι’ αυτό και η πρώτη κίνηση μετά τη διάγνωση δεν πρέπει να είναι η τυχαία αγορά ενός συμπληρώματος, αλλά η συζήτηση με τον γιατρό για τους πιθανούς παράγοντες που κρύβονται πίσω από την οστική απώλεια.

Ασβέστιο: Το υλικό με το οποίο «χτίζεται» το οστό

Το ασβέστιο παραμένει ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές της οστικής υγείας. Περίπου το 99% του ασβεστίου του οργανισμού βρίσκεται στα οστά και στα δόντια, ενώ όταν η πρόσληψή του δεν επαρκεί, ο οργανισμός μπορεί να αντλεί ασβέστιο από τα οστά.

Σύμφωνα με το Bone Health & Osteoporosis Foundation, οι γυναίκες έως 50 ετών και οι άνδρες έως 70 χρειάζονται συνολικά περίπου 1.000 mg ασβεστίου ημερησίως, ενώ οι γυναίκες από 51 ετών και οι άνδρες από 71 ετών περίπου 1.200 mg ημερησίως, από διατροφή και (όταν χρειάζεται) συμπληρώματα.

«Προσπαθήστε να λαμβάνετε το μεγαλύτερο μέρος του ασβεστίου σας από τις τροφές, όχι μόνο από χάπια», συμβουλεύει η Δρ. Sciavolino-Day.

Γάλα, γιαούρτι και τυρί αποτελούν κλασικές πηγές, αλλά δεν είναι οι μοναδικές. Σαρδέλες, ορισμένα πράσινα λαχανικά, όσπρια, ξηροί καρποί και εμπλουτισμένα φυτικά ροφήματα μπορούν επίσης να συμβάλουν σημαντικά. Αντίστοιχες τροφές προτείνει και το Υπουργείο Υγείας στις οδηγίες του για την υγεία των οστών.

Βιταμίνη D: Χωρίς αυτήν, το ασβέστιο δεν αρκεί

Το δεύτερο κομμάτι του παζλ είναι η βιταμίνη D. «Μπορείτε να φάτε όλο το ασβέστιο του κόσμου, αλλά χωρίς αρκετή βιταμίνη D, το σώμα σας δεν μπορεί να το απορροφήσει καλά», επισημαίνει η Δρ. Sciavolino-Day.

Πράγματι, η βιταμίνη D βοηθά τον οργανισμό να απορροφήσει το ασβέστιο και η ανεπάρκειά της συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας οστικής μάζας.

Το σημαντικό, ωστόσο, είναι ότι το «περισσότερο» δεν σημαίνει αυτομάτως «καλύτερο». Οι ανάγκες διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, τη διατροφή, την έκθεση στον ήλιο, τα επίπεδα της 25-υδροξυβιταμίνης D και το ιατρικό ιστορικό. Γι’ αυτό τα άτομα με χαμηλή οστική μάζα καλό είναι να συζητούν με τον γιατρό τους εάν χρειάζεται έλεγχος ή συμπλήρωμα.

Και τα ελληνικά δεδομένα έχουν ενδιαφέρον: στις εθνικές διατροφικές συστάσεις του Υπουργείου Υγείας αναφέρεται ελληνική μελέτη σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπενία, στην οποία η αυξημένη πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D συνδέθηκε με ευεργετικές μεταβολές σε δείκτες του οστικού μεταβολισμού.

Μην «προστατεύετε» τα οστά σας από την άσκηση

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση. Όταν κάποιος ακούει ότι τα οστά του είναι πιο αδύναμα, η πρώτη αντίδραση μπορεί να είναι: «Πρέπει να προσέχω και να μην τα πιέζω». Στην πραγματικότητα, τα οστά χρειάζονται κατάλληλη μηχανική φόρτιση.

«Τα οστά δυναμώνουν όταν τα προκαλείτε, με τον ίδιο τρόπο που το κάνουν και οι μύες», υποστηρίζει η Δρ. Sciavolino-Day. Το Bone Health & Osteoporosis Foundation επισημαίνει δύο βασικές κατηγορίες άσκησης για τη διατήρηση της οστικής πυκνότητας: τις ασκήσεις με φόρτιση του σωματικού βάρους και τις ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης. Γρήγορο περπάτημα, σκάλες, βάρη, λάστιχα αντίστασης και ασκήσεις με το βάρος του σώματος μπορούν, ανάλογα με την κατάσταση του ατόμου, να αποτελέσουν μέρος ενός προγράμματος για τα οστά.

Η ενδυνάμωση έχει και ένα δεύτερο μεγάλο πλεονέκτημα: ισχυρότεροι μύες και καλύτερη ισορροπία μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο πτώσης και επομένως κατάγματος.

Το ελληνικό Υπουργείο Υγείας επίσης επισημαίνει ότι η άσκηση μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της οστικής πυκνότητας, στη μυϊκή δύναμη και στη βελτίωση της ισορροπίας.

Αν όμως υπάρχει ήδη πολύ χαμηλή οστική πυκνότητα, προηγούμενο κάταγμα ή υψηλός κίνδυνος κατάγματος, η άσκηση χρειάζεται εξατομίκευση από γιατρό ή φυσικοθεραπευτή.

Κάπνισμα και πολύ αλκοόλ: Δύο εχθροί των οστών

Η προσπάθεια δεν σταματά στο γυμναστήριο και στο πιάτο. «Το κάπνισμα αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για οστεοπενία», επισημαίνει η διαιτολόγος Melissa Azzaro, RDN, LD.

Το κάπνισμα περιλαμβάνεται και στο ελληνικό θεραπευτικό πρωτόκολλο μεταξύ των παραγόντων κινδύνου, ενώ διεθνείς οδηγίες συστήνουν διακοπή του καπνίσματος και περιορισμό της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ ως μέρος της συνολικής στρατηγικής προστασίας των οστών.

Χρειάζεται, πάντως, προσοχή σε έναν συχνά επαναλαμβανόμενο ισχυρισμό: δεν είναι επιστημονικά ακριβές να αποδίδουμε την επίδραση των αναψυκτικών τύπου κόλα στα οστά απλώς στον φώσφορο που περιέχουν. Η συνολική διατροφή, η επάρκεια ασβεστίου και το αν τα αναψυκτικά αντικαθιστούν θρεπτικότερες επιλογές έχουν μεγαλύτερη σημασία.

Οστεοπενία δεν σημαίνει ότι χρειάζεστε οπωσδήποτε φάρμακο

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο είναι ότι το T-score δεν αποτελεί το μοναδικό στοιχείο βάσει του οποίου αποφασίζεται η αντιμετώπιση.

Ο γιατρός εξετάζει συνολικά τον κίνδυνο κατάγματος, λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία, προηγούμενα κατάγματα, την οστική πυκνότητα, συνοδά νοσήματα, φάρμακα και άλλους παράγοντες κινδύνου. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή δύο άνθρωποι με παρόμοιο T-score μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό πραγματικό κίνδυνο κατάγματος.

Το ελληνικό Διαγνωστικό και Θεραπευτικό Πρωτόκολλο Οστεοπόρωσης του 2025 αποτελεί το επίσημο πλαίσιο αξιολόγησης και θεραπευτικής αντιμετώπισης στη χώρα μας.

Η διάγνωση είναι προειδοποίηση, όχι πρόβλεψη του μέλλοντος

Η οστεοπενία αξίζει προσοχή ακριβώς επειδή εμφανίζεται πριν η απώλεια οστικής μάζας φτάσει στα επίπεδα της οστεοπόρωσης.

Το πρώτο βήμα είναι να διερευνηθεί η αιτία. Το δεύτερο, να εξασφαλιστούν επαρκές ασβέστιο, βιταμίνη D και συνολικά καλή διατροφή. Το τρίτο, να μπει η κατάλληλη άσκηση στην καθημερινότητα και να αντιμετωπιστούν παράγοντες όπως κάπνισμα, υπερβολικό αλκοόλ και αυξημένος κίνδυνος πτώσεων.

Όπως συνοψίζει και το Bone Health & Osteoporosis Foundation, η χαμηλή οστική πυκνότητα σημαίνει ότι υπάρχει λιγότερο οστό διαθέσιμο πριν φτάσει κανείς στην οστεοπόρωση, αλλά υπάρχουν πολλά που μπορούν να γίνουν για την προστασία του σκελετού.

Η οστεοπενία, επομένως, δεν είναι λόγος πανικού. Είναι η στιγμή που τα οστά στέλνουν ένα μήνυμα και, κυρίως, η στιγμή που υπάρχει ακόμη σημαντικό περιθώριο να δράσουμε.