20/2/2026
Ο εγκέφαλος δεν είναι τόσο «απομονωμένος» όσο πιστεύαμε – Μήπως τελικά ψάχνουμε θεραπείες σε λάθος σημείο;
Ορισμένες μορφές άνοιας ίσως δεν περιορίζονται στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Μπορεί να μην ξεκινούν καν από τον εγκέφαλο. Μια συστηματική ανασκόπηση περισσότερων από 200 μελετών διαπίστωσε ότι έως και το ένα τρίτο όλων των περιστατικών άνοιας συνδέεται με ασθένειες εκτός του εγκεφάλου.
Αυτό μεταφράζεται σε σχεδόν 19 εκατομμύρια περιπτώσεις άνοιας παγκοσμίως.
Τα ευρήματα προστίθενται σε έναν αυξανόμενο όγκο στοιχείων που δείχνει ότι υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί υποτύποι άνοιας και ότι δεν προέρχονται όλοι απαραίτητα από τον εγκέφαλο. Υπάρχει το ενδεχόμενο ορισμένες περιφερικές παθήσεις να παίζουν ρόλο στη γνωστική έκπτωση.
Η πρόσφατη παγκόσμια ανασκόπηση, υπό την καθοδήγηση επιστημόνων από το Sun Yat-sen University στην Κίνα, εντόπισε έως και 16 πιθανούς «ενόχους», χρησιμοποιώντας δεδομένα από όλο τον κόσμο.
Οι βασικοί παράγοντες κινδύνου
Οι πέντε περιφερικές παθήσεις που συσχετίστηκαν ισχυρότερα με αυξημένο κίνδυνο άνοιας ήταν:
- Η νόσος των ούλων (ουλίτιδα, περιοδοντίτιδα)
- Οι χρόνιες ηπατικές νόσοι
- Η απώλεια ακοής
- Η απώλεια όρασης
- Ο διαβήτης τύπου 2
Λίγο ασθενέστερη συσχέτιση παρατηρήθηκε για:
- Την οστεοαρθρίτιδα
- Τη νεφρική νόσο
- Την καρδιαγγειακή νόσο
- Τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (COPD)
- Φλεγμονώδεις παθήσεις που σχετίζονται με το ανοσοποιητικό σύστημα, όπως η σκλήρυνση κατά πλάκας και οι φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου
Η ανασκόπηση δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση. Ωστόσο, οι ερευνητές σημειώνουν ότι τα ευρήματα «υποδεικνύουν τη δυνατότητα μείωσης της επίπτωσης της άνοιας μέσω της προληπτικής πρόληψης των περιφερικών παθήσεων».
Η σύνδεση εγκεφάλου και σώματος
Τα τελευταία χρόνια, όπως υπογραμμίζεται στο Science Alert, μελέτες έχουν δείξει τη σύνδεση της άνοιας με μια σειρά από περιφερικά προβλήματα υγείας, όπως αυξομειώσεις του σακχάρου στο αίμα, διαβήτη τύπου 2, απώλεια ακοής, προβλήματα όρασης, φλεγμονή του εντέρου και νόσο των ούλων.
Αρχικές έρευνες υποδηλώνουν ακόμη ότι τα ακουστικά βαρηκοΐας μπορεί να βοηθούν στην πρόληψη της άνοιας, ενώ η θεραπεία της κίρρωσης του ήπατος ίσως συμβάλλει στην αποφυγή γνωστικής έκπτωσης. Ορισμένα δε φάρμακα για τον διαβήτη ή τις διαταραχές της ινσουλίνης έχουν δείξει απροσδόκητη επίδραση στον εγκέφαλο, με πιθανή ενίσχυση της γνωστικής λειτουργίας.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη με βεβαιότητα γιατί η άνοια συνδέεται με αυτά τα περιφερικά προβλήματα υγείας ή γιατί η θεραπεία του ενός μπορεί να επηρεάζει το άλλο. Ωστόσο, επιδιώκουν να κατανοήσουν καλύτερα τους μηχανισμούς.
Παρότι ο εγκέφαλος προστατεύεται σε έναν βαθμό από το υπόλοιπο σώμα, παραμένει συνδεδεμένος με τα περιφερικά όργανα με κρίσιμους τρόπους που μόλις τώρα αρχίζουμε να κατανοούμε.
Υπάρχει ο άξονας εγκεφάλου-εντέρου, ο άξονας εγκεφάλου-οστών, ο άξονας εγκεφάλου-ανοσοποιητικού συστήματος, καθώς και οι συνδέσεις του εγκεφάλου με το ήπαρ, την καρδιά, τους νεφρούς, το δέρμα, τον λιπώδη ιστό, το λεμφικό σύστημα και τους μύες. Για τους νευροεπιστήμονες, είναι πλέον δύσκολο να περιορίζονται σε ένα μόνο πεδίο.
Ποιες παθήσεις δεν φαίνεται να σχετίζονται
Η συστηματική ανασκόπηση από την Κίνα, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Human Behaviour, περιέλαβε αρχικά 26 συχνές περιφερικές παθήσεις, οι οποίες στη βιβλιογραφία είχαν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.
Σύμφωνα με μετα-αναλύσεις, μόνο 10 από αυτές δεν εμφάνισαν σημαντική συσχέτιση με τον κίνδυνο άνοιας στη συγκεκριμένη ανασκόπηση. Μεταξύ αυτών ήταν η υπέρταση, η παχυσαρκία, η υψηλή χοληστερόλη, η κατάθλιψη και οι παθήσεις του θυρεοειδούς.
«Συνολικά, αυτά τα ευρήματα αποτυπώνουν το πολυδιάστατο βάρος της άνοιας που σχετίζεται με ένα ευρύ φάσμα περιφερικών παθήσεων σε πληθυσμιακό επίπεδο», γράφουν οι συγγραφείς της μελέτης, «αναδεικνύοντας τον πιθανό ρόλο της λειτουργίας των περιφερικών οργάνων στην υγεία του εγκεφάλου και τη δυνατότητα στοχευμένης αντιμετώπισης αυτών των επιδραστικών παθήσεων ώστε να μειωθεί το αυξανόμενο βάρος της άνοιας».
Μήπως τελικά ψάχνουμε στο λάθος σημείο;
Αν αυτό επιβεβαιωθεί, ίσως εξηγεί γιατί μέχρι σήμερα πολλές θεραπείες για την άνοια που επικεντρώνονται στη μείωση δεικτών νόσου στον εγκέφαλο έχουν αποτύχει σε κλινικές δοκιμές. Ίσως η υπόθεση ότι η γνωστική έκπτωση ξεκινά αποκλειστικά από τον εγκέφαλο οδήγησε τους του επιστήμονες σε λάθος σημεία.
Το 2022, ο νευροεπιστήμονας Donald Weaver από το University of Toronto έγραψε στο The Conversation ότι το εργαστήριό του, όπως και άλλα, επικεντρώνεται σε μια νέα θεωρία για τη νόσο Αλτσχάιμερ, η οποία την περιγράφει ως μια νόσο με βασικό ανοσολογικό υπόβαθρο.
Το ανοσοποιητικό σύστημα υπάρχει σε κάθε όργανο του σώματος. Αν δυσλειτουργήσει, οι επιπτώσεις μπορεί να είναι εκτεταμένες και ποικίλες, όπως και τα συμπτώματα της άνοιας.
Άλλοι επιστήμονες έχουν προτείνει ότι η άνοια προκύπτει από μεταβολικό πρόβλημα, που σχετίζεται με ελαττωματική παραγωγή ενέργειας στα κύτταρα, οδηγώντας σε εκτεταμένες διαταραχές.
Ακόμη κι αν η άνοια ξεκινά στο κεντρικό νευρικό σύστημα, ο αποκλειστικός χαρακτηρισμός της ως νευρολογικής νόσου ίσως παραλείπει ένα μεγάλο μέρος της εικόνας. Ο εγκέφαλος δεν είναι τόσο «απομονωμένος» όσο πιστεύαμε.