Ψηφιακή παιδική ηλικία σε κρίση: Οι προκλήσεις, οι κίνδυνοι και ο ρόλος της οικογένειας

Η ραγδαία εξάπλωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και η αυξανόμενη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από παιδιά και εφήβους δημιουργούν ένα νέο, σύνθετο τοπίο προκλήσεων. Ο κ. Γιώργος Κορμάς, υπεύθυνος της Γραμμής Βοήθειας του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου του Ινστιτούτου Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), μιλάει στο newsbeast και αναλύει τα πιο συχνά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι στο Διαδίκτυο, τις αλλαγές που έφερε η πανδημία και τον ρόλο γονέων και Πολιτείας στην προστασία των παιδιών.

Ποια είναι σήμερα η βασική αποστολή της γραμμής help-line.gr και σε ποιους απευθύνεται κυρίως;

Το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου αποτελεί μέρος ενός ευρωπαϊκού δικτύου με στόχο την ενημέρωση, την ευαισθητοποίηση και την προστασία των παιδιών στο ψηφιακό περιβάλλον. Η Γραμμή Βοήθειας απευθύνεται σε παιδιά, εφήβους, γονείς και εκπαιδευτικούς και δέχεται κλήσεις και αναφορές για ζητήματα που σχετίζονται με τη χρήση του Διαδικτύου: εξάρτηση από το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παραπληροφόρηση (fake news), διαδικτυακό εκφοβισμό, σεξουαλική παρενόχληση και γενικότερα κάθε πρόβλημα που προκύπτει στον ψηφιακό χώρο.

Ποια είναι τα πιο συχνά περιστατικά για τα οποία ζητούν βοήθεια παιδιά και έφηβοι στη χώρα μας;

Η συχνότερη αιτία επικοινωνίας παραμένει η προβληματική ή εξαρτητική χρήση του Διαδικτύου, ιδιαίτερα των social media. Παράλληλα, το τελευταίο διάστημα καταγράφεται σημαντική αύξηση των περιστατικών διαδικτυακού εκφοβισμού. Αυτές οι δύο κατηγορίες συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ποσοστό αναφορών. Φυσικά, δεν λείπουν και τα περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης, τα οποία απαιτούν άμεση και προσεκτική διαχείριση.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μέσα από την εμπειρία και τα δεδομένα που έχετε, πώς επηρεάζουν την ψυχική υγεία των ανηλίκων;

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων. Δημιουργούν έντονη κοινωνική πίεση, καθώς προβάλλουν πρότυπα ζωής που συνδέονται με την κατανάλωση, την εικόνα και τη διαρκή επιβεβαίωση. Πολλά από αυτά τα πρότυπα (όπως influencers και YouTubers) προβάλλουν έναν τρόπο ζωής που δεν ανταποκρίνεται στην καθημερινότητα της πλειονότητας των παιδιών.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι ανήλικοι να βιώνουν άγχος, στρες και αίσθημα ανεπάρκειας, προσπαθώντας να ανταποκριθούν σε μη ρεαλιστικές προσδοκίες. Επιπλέον, η πίεση για απόκτηση ακριβών συσκευών και διαρκή διαδικτυακή παρουσία επιβαρύνει τόσο τα παιδιά όσο και τις οικογένειές τους.

Έχει αλλάξει η φύση των καταγγελιών μετά την πανδημία και την αυξημένη χρήση των οθονών;

Η πανδημία επέφερε σημαντικές αλλαγές. Παρατηρήθηκε υποχώρηση του γονικού ελέγχου, καθώς οι γονείς αναγκάστηκαν να αποδεχθούν την αυξημένη και συχνά πολύωρη χρήση του Διαδικτύου από τα παιδιά τους, λόγω τηλεκπαίδευσης και περιορισμών.

Σήμερα διαπιστώνουμε ότι τα παιδιά αποκτούν πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε ολοένα μικρότερες ηλικίες. Η διείσδυση των social media ακόμη και στις τάξεις του Δημοτικού είναι πλέον ιδιαίτερα υψηλή, γεγονός που δημιουργεί νέες προκλήσεις ως προς την ωριμότητα και την ικανότητα διαχείρισης του ψηφιακού περιβάλλοντος.

Πέρα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πόσο σας απασχολεί η αυξανόμενη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από τα παιδιά;

Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί πλέον μια νέα, πολύ σοβαρή πρόκληση. Την ώρα που συζητάμε για περιορισμούς ή απαγορεύσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, βλέπουμε ότι η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης από παιδιά και εφήβους αυξάνεται ραγδαία.

Ήδη μεγάλο ποσοστό μαθητών χρησιμοποιεί εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης για να λύνει ασκήσεις, να συντάσσει εργασίες ή ακόμη και να παρακάμπτει τη μαθησιακή διαδικασία. Αυτό δημιουργεί ένα νέο εκπαιδευτικό και ηθικό ζήτημα, καθώς η τεχνολογία προηγείται των μηχανισμών ελέγχου και παιδαγωγικής αξιοποίησης.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο σε μια χώρα όπου, σύμφωνα με διεθνείς αξιολογήσεις, σημαντικό ποσοστό μαθητών δυσκολεύεται στην κατανόηση κειμένου και εμφανίζει χαμηλό επίπεδο λειτουργικού γραμματισμού. Όταν η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται όχι ως εργαλείο ενίσχυσης της μάθησης αλλά ως μέσο αντικατάστασης της προσπάθειας, τότε ενδέχεται να εντείνει τις ήδη υπάρχουσες εκπαιδευτικές ανισότητες.

Παράλληλα, δεν πρέπει να υποτιμούμε και τη διάσταση της εξάρτησης. Η τεχνητή νοημοσύνη, όπως και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, βασίζεται σε αλγοριθμικά συστήματα που ενισχύουν τη συνεχή αλληλεπίδραση. Επομένως, βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, για την οποία απαιτείται άμεση προσαρμογή της εκπαιδευτικής πολιτικής, της γονεϊκής στάσης και της κοινωνικής συζήτησης συνολικά.

Ποια είναι η διαδικασία που ακολουθείτε από τη στιγμή που κάποιος απευθύνεται στη γραμμή βοήθειας;

Στη Γραμμή Βοήθειας απαντούν εξειδικευμένοι παιδοψυχολόγοι, κατά τις εργάσιμες ημέρες και ώρες, παρέχοντας συμβουλευτική υποστήριξη τόσο στα παιδιά όσο και στις οικογένειές τους.

Σε περιπτώσεις που προκύπτουν σοβαρά ζητήματα, όπως περιστατικά κακοποίησης ή άλλα αδικήματα, η Γραμμή συνεργάζεται με τη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος και τις αρμόδιες εισαγγελικές αρχές, ώστε να κινηθούν οι απαραίτητες νομικές διαδικασίες.

Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να καλούν στο 210 600 7686, ενώ καταγγελίες (ανώνυμες ή επώνυμες) μπορούν να υποβληθούν μέσω των ιστοσελίδων safeline.gr και saferinternet4kids.gr, όπου διατίθεται και πλούσιο ενημερωτικό υλικό.

Ποιος είναι ο ρόλος του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου στην πρόληψη και την εκπαίδευση;

Το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου, που λειτουργεί στο πλαίσιο του ΙΤΕ και αποτελεί επίσημο φορέα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ελλάδα, αναπτύσσει δράσεις ενημέρωσης και πρόληψης σε εθνικό επίπεδο.

Πραγματοποιεί εκπαιδεύσεις σε εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ενημερωτικές δράσεις για γονείς και μαθητές, καθώς και παρεμβάσεις για την προστασία των ανηλίκων. Παράλληλα, συμμετέχει σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως η πιλοτική εφαρμογή συστημάτων επαλήθευσης ηλικίας στα κοινωνικά δίκτυα.

Το Κέντρο έχει επίσης την ευθύνη του συντονισμού της Ημέρας Ασφαλούς Διαδικτύου στην Ελλάδα, μιας διεθνούς δράσης που πραγματοποιείται σε περισσότερες από 160 χώρες.

Πώς αξιολογείτε τη συζήτηση για μείωση ή επανακαθορισμό του ορίου ηλικίας χρήσης των social media; Μπορούν τέτοια μέτρα να είναι αποτελεσματικά;

Τα τελευταία 20 χρόνια έχουν γίνει πολλές προσπάθειες για υπεύθυνη χρήση των κοινωνικών δικτύων από ανηλίκους, αρχικά μέσω αυτορρύθμισης και στη συνέχεια μέσω ρυθμιστικών παρεμβάσεων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα υπήρξαν περιορισμένα.