25/2/2026
O καρκίνος δεν είναι ένα ξαφνικό γεγονός, αλλά μια αργή, πολυσταδιακή διαδικασία με ανιχνεύσιμα προειδοποιητικά σημάδια
Μέχρι σήμερα, η αντιμετώπιση του καρκίνου ακολουθεί ένα γνώριμο μοτίβο: οι γιατροί εντοπίζουν συμπτώματα, κάνουν τη διάγνωση και ξεκινούν θεραπεία.
Όμως οι επιστήμονες εξετάζουν μια ριζική αλλαγή στον τρόπο που προσεγγίζουμε τη νόσο. Αντί να περιμένουν να εμφανιστεί ένας όγκος, θέλουν να εντοπίσουν τον καρκίνο δεκαετίες πριν αναπτυχθεί.
Η προσέγγιση αυτή ονομάζεται «αναχαίτιση του καρκίνου» (cancer interception). Η βασική ιδέα είναι απλή: να στοχεύσουμε τις βιολογικές διεργασίες που οδηγούν στον καρκίνο πολύ πριν σχηματιστεί όγκος.
Τα πρώιμα σημάδια που αναζητούν οι ερευνητές
Όπως αναφέρεται στο The Conversation, οι ερευνητές αναζητούν διακριτικά προειδοποιητικά σημάδια. Ανάμεσά τους βρίσκονται γενετικές μεταλλάξεις που συσσωρεύονται σιωπηλά στα κύτταρά μας, δίνοντάς τους πλεονεκτήματα απέναντι στην άμυνα του ανοσοποιητικού συστήματος.
Παράλληλα, μελετούν προκαρκινικές αλλοιώσεις, όπως σπίλους (ελιές) ή πολύποδες, καθώς και πρώιμες ορατές αλλαγές στους ιστούς. Όλα αυτά εμφανίζονται πολύ πριν ο καρκίνος γίνει εμφανής.
Μεγάλες γενετικές μελέτες δείχνουν ότι όσο οι άνθρωποι γερνούν, στο σώμα τους συσσωρεύονται μικρές ομάδες μεταλλαγμένων κυττάρων, οι λεγόμενοι «κλώνοι», που αναπτύσσονται αθόρυβα. Το φαινόμενο αυτό έχει μελετηθεί ιδιαίτερα στο αίμα.
Οι κλώνοι αυτοί μπορούν να βοηθήσουν στην πρόβλεψη του ποιοι άνθρωποι ενδέχεται να αναπτύξουν αιματολογικούς καρκίνους, όπως η λευχαιμία. Η γενετική προδιάθεση, η φλεγμονή και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν έντονα την εξέλιξή τους.
Το σημαντικό είναι ότι οι γιατροί μπορούν να μετρούν και να παρακολουθούν αυτές τις αλλαγές με την πάροδο του χρόνου. Αυτό ανοίγει τον δρόμο για έγκαιρη παρέμβαση.
Τι έδειξε πολυετής μελέτη
Μια μελέτη διάρκειας 16 ετών, στην οποία συμμετείχαν περίπου 7.000, αποκάλυψε πώς λειτουργούν αυτές οι μεταλλάξεις. Ορισμένες βοήθησαν τους κλώνους να πολλαπλασιάζονται ταχύτερα, ενώ άλλες τους έκαναν ιδιαίτερα ευαίσθητους στη φλεγμονή.
Όταν υπήρχε φλεγμονή, οι ευαίσθητοι αυτοί κλώνοι επεκτείνονταν. Η κατανόηση αυτών των προτύπων επιτρέπει στους ερευνητές να εντοπίζουν άτομα με αυξημένες πιθανότητες να εμφανίσουν καρκίνο αργότερα στη ζωή τους.
Ο καρκίνος δεν είναι ένα ξαφνικό γεγονός
Τα ευρήματα αυτά αποκαλύπτουν κάτι θεμελιώδες: ο καρκίνος δεν είναι ένα ξαφνικό γεγονός που δημιουργεί άμεσα έναν όγκο.
Αντίθετα, αναπτύσσεται μέσα από μια αργή, πολυσταδιακή διαδικασία, με ανιχνεύσιμα προειδοποιητικά σημάδια στην πορεία. Αυτά τα πρώιμα σημάδια θα μπορούσαν να αποτελέσουν ισχυρούς στόχους για να σταματήσει η νόσος πριν καν ξεκινήσει.
Εξετάσεις αίματος πριν εμφανιστούν συμπτώματα
Οι επιστήμονες αναπτύσσουν εξετάσεις αίματος που μπορούν να εντοπίσουν τον καρκίνο πολύ πριν εμφανιστούν συμπτώματα. Οι εξετάσεις αυτές ονομάζονται multi-cancer early detection tests (MCEDs) και αναζητούν μικροσκοπικά θραύσματα DNA στο αίμα.
Τα MCEDs λειτουργούν ανιχνεύοντας το κυκλοφορούν DNA όγκου (ctDNA), δηλαδή θραύσματα DNA που απελευθερώνονται στην κυκλοφορία του αίματος από καρκινικά ή προκαρκινικά κύτταρα. Ακόμη και οι πολύ πρώιμοι καρκίνοι απελευθερώνουν τέτοιο DNA, πράγμα που σημαίνει ότι η νόσος ίσως μπορεί να εντοπιστεί πολύ πριν φανεί σε μια απεικονιστική εξέταση.
Μέχρι στιγμής, τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά. Τα MCEDs μπορούν να αυξήσουν τα ποσοστά επιβίωσης μέσω της έγκαιρης διάγνωσης, ιδιαίτερα στον καρκίνο του παχέος εντέρου. Όταν η διάγνωση γίνεται στο στάδιο 1, το 92% των ασθενών επιβιώνει άνω των πέντε χρόνων. Όταν όμως εντοπίζεται στο στάδιο 4, το ποσοστό πέφτει στο 18%.
Βέβαια, οι εξετάσεις δεν είναι τέλειες. Ορισμένους καρκίνους δεν τους ανιχνεύουν καθόλου, ενώ και τα θετικά αποτελέσματα απαιτούν επιπλέον εξετάσεις για επιβεβαίωση. Παρόλα αυτά, οι έρευνες δείχνουν ότι τα MCEDs θα μπορούσαν να γίνουν καθοριστικά για τον εντοπισμό καρκίνων που συνήθως διαγιγνώσκονται σε προχωρημένο στάδιο. Η δυνατότητα να σωθούν ζωές είναι μεγάλη.
Το μοντέλο της καρδιολογίας ως πρότυπο
Οι καρδιολόγοι εφαρμόζουν ήδη μια παρόμοια λογική. Υπολογίζουν τον κίνδυνο ενός ατόμου με βάση την ηλικία, την αρτηριακή πίεση, τη χοληστερόλη και το οικογενειακό ιστορικό, και στη συνέχεια χορηγούν φάρμακα, όπως στατίνες, χρόνια πριν συμβεί ένα έμφραγμα.
Οι ερευνητές, όπως επισημαίνεται στο The Conversation, του καρκίνου θέλουν να ακολουθήσουν αυτό το μοντέλο. Οραματίζονται έναν συνδυασμό γενετικών μεταλλάξεων, περιβαλλοντικών παραγόντων και αποτελεσμάτων MCED, ώστε να καθοδηγείται η έγκαιρη πρόληψη.
Ωστόσο, ο καρκίνος διαφέρει από τις καρδιοπάθειες. Δεν ακολουθεί πάντα προβλέψιμη πορεία και ορισμένες πρώιμες αλλοιώσεις μπορεί να υποχωρήσουν ή να μη εξελιχθούν ποτέ. Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος υπερδιάγνωσης. Το να ενημερωθεί κάποιος ότι διατρέχει αυξημένο κίνδυνο ενώ αισθάνεται απολύτως υγιής μπορεί να προκαλέσει έντονο άγχος.
Επιπλέον, τα εργαλεία πρόληψης του καρκίνου διαφέρουν σημαντικά ως προς την αποτελεσματικότητά τους, σε αντίθεση με τις στατίνες που λειτουργούν ευρέως σε διαφορετικές ομάδες καρδιαγγειακού κινδύνου. Το μοντέλο που βασίζεται στον κίνδυνο δείχνει υποσχόμενο, αλλά χρειάζεται προσεκτική εφαρμογή.
Τα ηθικά διλήμματα και οι ανισότητες
Η αντιμετώπιση του κινδύνου καρκίνου αντί του ίδιου του καρκίνου εγείρει δύσκολα ηθικά ερωτήματα. Όταν κάποιος αισθάνεται απολύτως υγιής, είναι πιο δύσκολο να κριθεί αν μια παρέμβαση θα τον ωφελήσει πραγματικά.
Υπάρχει ο κίνδυνος να προκληθεί περιττή ανησυχία ή ακόμα και βλάβη. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι γιατροί μερικές φορές υπερεκτιμούν τα οφέλη και υποτιμούν τους κινδύνους, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους.
Οι εξετάσεις MCED φέρνουν και τα δικά τους ηθικά ζητήματα. Δεν είναι μόνο θέμα ακρίβειας. Σε ορισμένες περιπτώσεις εντοπίζουν καρκίνο που δεν υπάρχει, οδηγώντας σε επιπλέον απεικονιστικές εξετάσεις και βιοψίες που τελικά δεν ήταν απαραίτητες. Το άγχος που προκαλείται έχει υψηλό κόστος, τόσο για τους ασθενείς όσο και για τα συστήματα υγείας.
Αν οι εξετάσεις είναι ακριβές ή διατίθενται μόνο ιδιωτικά, υπάρχει ο κίνδυνος να διευρυνθούν οι ανισότητες στην υγεία.
Το κρίσιμο ερώτημα
Το μήνυμα είναι σαφές. Ο καρκίνος δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Είναι μια σταδιακή διαδικασία που ξεκινά δεκαετίες νωρίτερα. Αν οι επιστήμονες καταφέρουν να τον εντοπίζουν και να τον αναχαιτίζουν πριν αναπτυχθεί, θα μπορούσαν να σωθούν αμέτρητες ζωές. Το ζητούμενο πλέον είναι πώς θα γίνει αυτό με ασφάλεια, δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα.